Çevre Üzerine Tartışmalar 2 – Çevre Sorunları

Reading Time: 3 minutes

Ülkemizde yaygın olarak benimsenen “çevre” tanımı statiktir; her durumda açıklayıcı değildir. Çevre sorunu sayılan oluşumlarla da, çoğunlukla bir durum gibi algılanmakta; süreçler, çoğunlukla çözümlemelerin dışında bırakılmaktadır.

Bilindiği gibi “çevre”, yaygın olarak yalnızca “canlıların içinde yaşadığı ortam” biçiminde algılanmakta ve tanımlanmaktadır. Oysa, İnam 12 bileşenli bir çevre tanımı yapmıştır. Toplum, iktidar (politika), ekonomi ve doğa bileşenlerinden oluşan bir dış çevre; düşünme, düşünce, bilgi, duygu, anlam ve sanat bileşenlerinden oluşan iç çevre ve ek olarak iç ve dış çevre arasında köprü görevini gören “teknik-teknolojik”, “ahlak” ve “tarih” çevrelerini sayar.

Çevre, insanların görece olarak;

  • Daha somut biçimlerde ve daha doğrudan ayırdına varabildikleri,
  • Öğelerini daha kolay ayrıştırabildikleri ve aradaki ilişkileri daha kolay kavrayabildikleri; dolayısıyla kısmen ve/veya tümüyle daha kolay değiştirebildikleri ya da dönüştürebildikleri,
  • Varlıklarını ve ilişkilerini “onsuz” da sürdürebildikleri; ağırlıklı olarak kültür ürünü “ortamlar” olarak tanımlanabilir.

Kimlerin sorunu ?

Örneğin; hava kirliliği, gürültü, evsel ve endüstriyel atıklar, görüntü çirkinliği, trafik vb. “kentsel” çevre sorunlarının en bilinen ve yakınılan sorunlarıdır. Buna karşılık; “doğal” öğeleri , “doğal” varlıklar olan ve dolayısıyla da doğal ilişkilerin egemen olduğu çevre söz konusu ayırt edici özelliklerinin çoğu geçersizleşir. Doğal çevrede, görece olarak daha karmaşık, uzun zamanda ayırdına varılabilir, güç anlaşılabilir ve açıklanabilir dolayısıyla zor yönetilebilir ilişkiler egemendir.

Doğal çevre sorunlarının önlenmesine yönelik önlemler davranışsal düzenlenmeleri, buna karşılık çözümlenebilmesine yönelik önlemler ise büyük ölçekli yatırımları gerektirmektedir. Üstelik doğal çevre sorunlarının çoğunluğu çözümlenemeyecek, bu sorunlar kapsamında ortadan kalkan/kaldırılan varlıklar geri getirilemeyecek ve ilişkiler de yeniden kurulamayacak türdendir. 

Kuşlar ile insanların; kentliler ile köylülerin, aynı kentin görece olarak varsıl ve yoksul semtlerinde yaşayan kentlilerin; öğrenim ve eğitim düzeyi yüksek olanlar ile düşük olanların “çevre sorunları”nın farklı olduğu açıktır. Farklı nitelikteki çevre sorunlarının önlenmesi ve çözümlenmesi için kaynak ayrılması, bu sorunlardan etkilenenler ile etkilenmeyenler arasında ekonomik, toplumsal ve dolayısıyla da siyasal çatışmalara yol açabilecektir. 

Çevre sorunu sayılan oluşumların niteliği tarihsel dönemlere göre de farklılaşmaktadır. 

Algılanma ve etkilenme biçimi ve düzeyinin, toplumsal ve kültürel yapılara göre farklılaşabildiği gerçeği göz önünde bulundurulduğunda, çevre sorunu sayılan oluşumların niteliği tarihsel olarak farklı olduğu gerçeği de ortaya çıkmaktadır.

Çevre, yaşamın dışında ele alınılabilir bir alan değildir. Çünkü her canlı gibi insanlık var oldukça çevresi ile doğrudan ve dolaylı olarak etkileşimli yaşama etkinlikleri içindedir. Bu gerçeklik nedeniyledir ki, insanlığın çevresi koruması ve/veya çevreye zarar vermesinin de bu etkinliklerin hem bir boyutu hem de sonuçlarından birisi olarak ele alınması gerekmektedir. 

İnsan, çevresi ile nesnel bir ilişki içerisindedir. İnsanın çevresi ile ilişkisinin, kültürünün bir bileşeni olarak, ancak kültürünün öteki bileşenlerinde soyutlamaksızın ele alınması doğru olacaktır. İnsanı hem içinde bulunduğu çevresel durumun doğru biçimde açıklanabilmesinin hem de çevresi ile ilişkisinin olumlu bir doğrultuda düzenlenebilmesinin öncelikli koşullarından birisidir.

Çevre Kültürü Etkisi

Tüm bu gerçekliklere karşın, çevre ve çevre sorunları, Türkiye’de çoğunlukla; 

  • Kavramsal olarak tarihsel, toplumsal, alansal ve yöresel düzlemlerle farklılaştırılmadan,
  • Kültürel ve ekonomik alanların dışında,
  • Hemen hemen yalnızca teknik, teknolojik ve polisiye boyutlu bir alan olarak ele alınmakta ve tartışılmaktadır.

“ Çevrenin ve çevre sorunu sayılan oluşumların algılanma biçimi, Türkiye’de çevre yönetim düzenini parçacı, statik, esnek olmayan, hiyerarşik olarak işlevselliğe dayalı bir tümleşmeye olanak vermeyen, kararsız bir yapılanmaya dönüştürmüştür. Bu yapılanmada; çevre koruma ve geliştirme temalı etkinlikler, doğrudan çevre ile ilgili olan yaşama etkinliklerine dışsallaştırılmış, çoğunlukla son derece anlamsız ve sığ bir çevrecilik popülizminin egemenliğine sebebiyet vermiştir. ”

Türkiye özelinde 1982 yılından bu yana herkese çevre koruma ödevi ile sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkını veren anayasal yaptırımların varlığına, bu amaçla Çevre Kanunu’nun çıkarılmasına, Çevre Bakanlığı’nın kurulmasına, üniversitelerde çevre mühendisliği bölümlerinin açılmasına; öğretim programlarında çevre koruma duyarlılığının oluşturulmasına ve yaygınlaştırılmasına yönelik derslerin konmasına, çeşitli çevresel sorun alanlarına özel eylem planlarının hazırlanmasına, çok sayıda gönüllü kuruluşun ve kişinin etkinlikte bulunması gibi olumlu gelişmelere rağmen çevre sorunu sayılan oluşumlarının önlenememesi de bu gerçeği açıklıkla ortaya koymaktadır.

Çevre sorunu sayılan oluşumların tümü, er ya da geç, doğanın olağan işleyişinin değiştirmekte ya da engellemektedir. Doğa ile ilişkilerin düzenlenmesi, bir bakıma çevre yönetiminin öncelikli sorun alanlarından biridir. Türkiye’deki çevre yönetimi yeterince etken bir yapıya sahip değildir. Çünkü yerleşik ve egemen değer yargısında doğanın hemen hemen her türlü öğesi kaynak olarak algılanmakta ve birbirinden bağımsız olarak işletilmeye ya da değerlendirilmeye, hatta yönetilmeye çalışılmaktadır.

Oysa bir sistem olarak doğa ile ilişkilerin, sürdürülebilir biçimde düzenlenebilmesi için öğeleri arasındaki etkileşimlerin her durumda göz önünde bulundurulması gerekir.

Türkiye’deki 1980’li yıllardan bu yana geçerli olan çevre yönetimi düzeninin sorgulanması ve giderek de çevrenin korunması ve geliştirilmesine yönelik çalışmaların etkenlik düzeyinin arttırılmasına yönelik tartışmaların bu gerçeklikler göz önünde bulundurularak yapılması gerekmektedir.

Çevre Üzerine Tartışmalar : Doğa Tarihi

Reading Time: 3 minutes

Son otuz yıldır doğal varlıklar ve süreçleri üzerinde daha fazla duruluyor. Genelde koruma kaygısından kaynaklanan, bir bütün olarak olumlu olan bu yönelimde çeşitli olumsuzluklar da vardır: algı ve anlama biçimi, seçicilik, bilgilendirme düzeyinin düşüklüğü, yaşama etkinliklerine dışsallaştırma ve yabancılaşma ve en önemlisi de doğa tarihi bilincinin derinlik ve yaygınlık düzeyinin düşüklüğü bu olumsuzların birkaçıdır. Bununla ilgili hukuksal ve kurumsal düzenlemelerin varlığı, “doğa koruma” duyarlığının giderek yaygınlaşması bu olumsuzlukların en aza indirilebilmesi bu konu açısından olumlu gelişmelerdir.

Ülkemizde, çeşitli sorunları bulunan ve gerektiğince öne çıkamayan bilgisel etkinlik alanlarından biridir “doğa tarihçiliği”.

Doğa tarihi söz konusu olduğunda üç kavramın üzerinde durulmalıdır:

  • Doğa
  • Tarih
  • Doğa tarih

1. Doğa

Kavram çoğunlukla doğal sayılan bir ya da birden fazla ortam ya da ekosistem olarak algılanır. Bu çeşitli yanlışlıklara yol açan, eksik bir algılama biçimidir. Yaygın olarak insanlar ve toplusal ilişkiler doğanın dışında tutulur ve çoğu zaman doğa-insan etkileşimi de sorun sayılan durumlar dışında sorgulama ve tartışma konusu yapılmaz.

“Doğa, şu ya da bu biçimde bizim dışımızda, etrafı çevrilmiş ve yabancı, ayrı olarak görüldüğü sürece, doğayı hem dışımızda hem içimizde yitiririz.”

Fowles,1996

Aslında doğa, insanoğlunun eylemi olmadan da ortaya çıkabilen, oluşumunu ve değişimini sürdürülebilen, ancak insanların eylemlerinden etkilenebilen ve bu eylemleri etkileyebilen varlıklar, ortamlar, süreçler, ilişkiler, etkileşimlerdir.

Doğa kavramı için öne çıkarılması gereken olgu değişimdir. Doğal sayılan varlık, ortam ve süreçler, içinde bulunulan zaman diliminde bile değişmektedir.

Doğa hiçbir zaman durağan değildir. Hareket durumudur. Dolayısıyla bir tarihe sahiptir.

2. Tarih

Hançerlioğlu’na göre gerçek tarih, doğal ve toplumsal gelişme sürecidir. Hegel’e göre insan bilincinden üstün bir tümel bilincin yön vermesiyle oluşur. Toynbee tarafından da tanrısal bir planın gerçekleşmesi…

Ne var ki tarih sadece geçmişi incelemez. Ergun’a göre tarih, şimdiki zamanı da etkiler çünkü …şimdiki zaman geçmiş zamanların gerekli bir sonucudur ve onlarla ilişki halindedir. Yani tarih; hareket ve değişmedir.

Tarih; ağırlıkla geçmişteki her türlü varlıkların, eylem ve süreçlerin nitelik ve niceliği ile aralarındaki ilişkileri ve zaman içindeki değişimlerini inceleyen bilimsel etkinlik alanı olarak tanımlanabilir.

3.Doğa Tarihi

Doğal varlık, ortam ve süreçlerin ağırlıkla geçmişteki yapısal özellikleri (nitelik,nicelik ve yersel dağılım) ve ilişkileri ile belirli bir dönem boyunca geçirdiği değişme ve gelişmelerin incelendiği etkinlik alanı olarak ele alınır. Bu bağlamda insanı, toplumu ve dolayısıyla toplumsal ilişkilerini dışlamayan bir etkinlik alanı olarak anlaşılmaktadır.

Ne denli kültürlenmiş olursa olsun insan da varlığı ve tüm yapıp etmeleri ile doğanın dışında bir varlık değildir. Doğa, insanların bir parçası olduğu bir bütündür.

“Tarihi; doğa tarihi ve insanlar tarihi olarak ikiye ayırabiliriz. Bununla birlikte, bu iki yön birbirinden ayrılamaz. İnsanlar var oldukça insanlar tarihi ve doğa tarihi karşılıklı olarak birbirini koşullandırır. “

Doğa tarihçiliğinin gerekleri:

Öncelikle doğa tarihçiliği; anlama ve açıklama, yararlanma, korunma ve koruma gibi temel başlıklar altında yürütülerek, bilgisel altyapısı geliştirilmelidir.

Herhangi bir düzleme ait bitki örtüsü, yabanıl hayvan, toprak, sucul varlıklar, iklim vb. doğal varlık, ortam ve süreçlerin;

  • Herhangi bir zaman kesitindeki nitelik ve niceliğin ne olduğu ve yersel olarak nasıl dağıldığı
  • Ele alınan dönem boyunca ne yönde ne kadar değiştirdiği ve geliştiği
  • Bu değişme ve gelişmelerin özellikleri ile nedenlerin neler olduğu bilinebildiğine göre söz konusu değişme ve gelişmelerin yol açabileceği ekolojik, ekonomik, toplumsal ve kültürel sonuçların öngörülebilmesi de büyük ölçüde kolaylaşır.

Doğa tarihi bilincinden yoksunluğun yol açtığı sonuçlara hem küresel hem de yerel olarak çeşitli örnekler verilebilir. İklim değişikliği, biyolojik çeşitlilik yapısının değişmesi, küresel düzlemdeki sonuçlara örnektir. Yerel olarak, çok daha kısa dönemde gerçekleşen değişme ve gelişmeleri de benzer sonuçlar verdiği bilinmektedir.

Yeterli doğa tarihi bilgisi ve bilinci, kullanılan teknik ve teknolojilerin doğal varlık, ortam ve süreçler ile değişme ve gelişmeleri üzerindeki olumsuz veya engelleyici etkilerini en aza indirebilecek bilgiye ulaşılmasını sağlayabilecektir.

Lous Leclerc’in 18. yy’de 36 ciltlik Histoire Naturelle’sinden, C. Darwin’in 19.yy Türlerin Kökeni’ne, C.Lyell’in Yer Bilim İlkeleri adlı kitabına kadar yüzyıllardır başka ülkelerde süregelmiş doğa tarihçiliği etkinlikleri henüz yeterince yoğunlaştırılamamış ve yaygınlaştırılamamıştır. Bu durum;

  • İlgili kişi kuru ve kuruluşlardaki derlenen veri ve belgelerin, üretilegelen bilgilerin dökümünün çıkarılmasına, işlenmesine, üretilmeyen bilgilerin üretilmesine
  • Doğa tarihi bilincinin oluşturulmasına yönelik etkinliklerin yürütülmesi, bu amaçla kullanılabilecek uygun yayın teknik ve araçlarının geliştirilmesi, bu alanda çalışmalar yapılması
  • Doğa tarihi müzeleri, sergi, seminer, yayın, belgesel filmi, açıklamalı gezi gibi aktivitelerin düzenlenmesiyle birlikte olumlu bir gelişme gösterecektir.

Kaynakça

  • Engels, Friedrich, 1977, Ütopik Sosyalizm ve Bilimsel Sosyalizm, dördüncü basım, Sol Yayınları, Ankara.
  • Teber, Serol, 1995, Doğanın İnsanlaşması, üçüncü basım, Sorun Yayınları, İstanbul.
  • Fowlwa, John, 1996, Ağaç ve Doğanın Doğası, çağdaş dünya edebiyatı, Afa Yayınları, İstanbul.