Rio de Janerio’nun Çocukları
”Tanrı Kent’in kartpostallardaki Rio’yla alakası yoktur.”
Karnavalesk bir atmosferle açılışını yapan film, Brezilya’nın Rio de Janerio’suna, kent yaşamının dışına itilmiş adeta bir kampa dönüşmüş hissiyatı veren bir mahalleye götürüyor izleyiciyi. Tanrı Kent adına sahip mahallenin çoğunluğunu Afrika kökenli Brezilyalılar oluşturuyor ve bu gençlerin çoğu geçimlerini; hırsızlıktan, şiddetten, uyuşturucu ticaretinden kazanıyor. Hayatını devam ettirebilmek için bir sokak çetesine katılmak zorunda olduğunu küçük yaşta fark eden çocukların hikayesini izliyoruz. Şiddetin ve uyuşturucu ticaretinin uç noktada olduğu ortamda gençler, geleceğe dair hayal kurmaktansa şiddetin içinde kendilerine yer aramakla, kimliklerini bulmaya çalışmakla meşgul oluyorlar.
Homo Sacer’ler ve Mücadele Zorunluluğu
Mahallenin şiddet yoğunluğunu küçük yaştan itibaren gözlemleyen Rocket, (aynı zamanda hikaye anlatıcısı) şiddetin ortasında şiddet dışında bir yol denemek isteyen bir karakter ve hikaye anlatıcısı olarak karşımıza çıkıyor. Brezilya’daki gecekondu mahallerini tanımlamak için kullanılan Türkçe’deki varoşlar kelimesine yakın bir anlam taşıyan favela kelimesi Tanrı Kent’i tanımlayabilecek en uygun kelime.
Bir favelanın insanları nasıl yaşar? Otoriteyle nasıl mücadele eder ya da kendileri mi bir otoriteye dönüşür? gibi sorulara cevap verecek bir film izleyeceğimizi hissettiren bir açılış sahnesiyle başlangıç yapılıyor. Açılış sahnesinde mahallenin çetesinden canla başla kaçmaya çalışan bir tavuğu izliyoruz. Yakalanırsa öldürüleceğini anlayan ve bu yüzden kaçan tavuk; yaşam kavgasını ve mücadele alegorisi kurarak mücadelenin metaforunu sunuyor.
Sosyolog Bauman’a göre toplum içerisindeki düzen kurma süreçleri ve iktisadi politikaların kaçınılmaz sonuçları nedeniyle düzenin dışında itilmiş insanlar var olmaya başlar. Bu insanlar Homo Sacer olarak anlandırılan insan atık’lardır. İktidarın bakış açısını yansıtan insan atık bakışı; iktidarın çöplerini dökmek için uygun alan oluşturmasına da sebebiyet verir. Tanrı Kent de iktidarın çöp kovasına dönüşen favelalardan biridir.
”Homo Sacer, insanların, Tanrıların ve hayvanların paylaştığı doğal yaşam ile insanlara uygun olan yaşam arasındaki bir belirsizlik alanına yazılmıştır.”( Agamben 1998:57)
Zen ve Rocket İkiliği
Filmin ilerleyen sahnelerinde sokak çetelerinin içinde olan ve onlara öykünen Zen ile karşılaşıyoruz. Çocuk olduğu için dikkate alınmayan Zen, dışlanmanın verdiği öfkeyle birlikte çeteye hakim olmanın hayallerini kurmaktadır. Hikayede Rocket ve Zen üzerinden bir ikilik yaratılmıştır. Rocket faveladan çıkışın yollarını ararken, Zen favelayı yönetecek iktidar olmanın yollarını bulmaya çalışmaktadır. Bu ikilikler farklı alanlarda da oluşturulmuştur. Favelaya karşı şiddet, çete şiddetine karşı medeniyet, Rocket’in fotoğraf tutkusuna karşılık Zen’in iktidar tutkusu… Rocket sanat aracılığıyla bu düzenin dışına çıkmayı arzulamakta, Zen ise şiddet aracılığıyla iktidarda olma fırsatına daha fazla yakınlaşmaktadır.
Şehrin Merkezinden Kovulanlar
Favela ve şehir arasında oluşturulan ikilik; şehrin; toplumun fertlerini bir arada tutan medeniyetin temsili olarak görülmesini sağlarken, favelanın; toplumun ilerleyişini sekteye uğratabilecek şiddetin merkezi olarak görülmesine yol açar.
”Dolayısıyla favela bir antitezdir, şehrin ne olmadığına dair bir fantezidir ve tam da bu nedenle karşıtlıkların olmadığı, kaostan uzak, ahenk içinde bir şehir düşlememizi mümkün kılar: Bir fantezi evreni olarak favela şehre bir kimlik kazandırır. Bu açıdan bakıldığında paradoksal bir inşadır: favelada yaşayan biri, çalışsa ”işimizi elimizden almaya” yeltenmiş olur, çalışmasa ”tembel” demektir; başka ırktan biriyle evlense ”kadınlarımızı elimizden almaya”yeltenmiş olur, evlenmese ”entegrasyona direniyor demektir”, vb. Mekansal dışlamanın fanteziyle ilgili bu tarafı, favelanın neredeyse sapkınlığa varan bir biçimde suçlu ve günah keçisi ilan edilmesini açıklayabilir belki de. ”Katı olan her şeyin buharlaştığı” bir küreselleşme çağında favela, düzenin tahsis edildiği saf bir şehir/kimlik yanılsaması uğruna savaşabileceğimiz ön cephelerden biridir. ”( Diken 2019:111)
Şehir ve favela; her ne kadar birbirine yakın, birbiriyle yaşayan insanların oluşturduğu bitişik mekanlar şeklinde görünse de favela ve şehir arasında tüm somut yakınlıklara rağmen bir ilişki yoktur. İktidar da böylece toplumsallığını herhangi bir bağ aracılığıyla değil ayrışmaların, karşıtlıkların, ilişkisizliklerin varlığından alır.
Rocket’in Kamerası
”Tüm fotoğraflar ölümün simgesidir. Fotoğraf çekmek başka birinin( ya da bir şeyin) faniliğine , incinebilirliğine ,değişkenliğine iştirak etmetir. ”
Susan Sontag
İnsanları öldürmek yerine fotoğraflarını çekmeyi tercih eden Rocket, sanat sayesinde faveladan çıkmayı başarır. Faveladan çıkmayı başaran bir diğer arkadaşı da kilisede kendine bir yer edinerek Tanrı sayesinde şiddetten uzak kalabilmiştir. Dine ve sanata yönelen iki arkadaşın dışında herkesin hikayesi benzer bir şekilde son bulmuş, ölümden ve şiddetten kurtulamamışlardır. Babasız bir toplumda kendi babalarını yaratma gayretinde olan çoçukların hikayesi kurulmuştur. Ne tür bir baba seçecekleri çocukların tercihlerine bırakılmış gözükmektedir.
Sosyolog Bourdieu’nun; simgesel sermaye kavramı, Tanrı Kent kapsamında değerlendirilince anlam kazanmaktadır. Simgesel sermaye; toplumsal gerçekliği inşa eden imgelerdir. Bu imgelere sahip olabilecek tek kişi Rocket’tir ve simgesel sermaye burada fotoğraf çekebilmektir. Tanrı Kent’deki insanların simgesel sermaye açığı çok fazladır bu yüzden faveladaki bilgilere yalnızca oradan kaçabilmiş birisinin aracılığıyla ulaşabiliriz.
Yazar: Sinem Çakal
Editör: Merve Bektaş
Kaynakça:
- Lund,K., ve Meirelles,F.(Yönetmen). A.B.Ribeiro, ve M.A.Ramos. (Yapımcı).(2002).Tanrı Kent. [Film].
- Diken, B., ve Laustsen.B.C.(2019). Filmlerle Sosyoloji. (Çev: S. Ertekin). İstanbul:Metis
Görsel Kaynakça:
- https://wannart.com/icerik/27588-siddetin-objektifi-tanrikent-cidade-de-deus
- https://cinemaoceania.wordpress.com/2019/05/03/city-of-god-review-3/
- https://www.culturagenial.com/filme-cidade-de-deus/
- https://www.hypeness.com.br/2022/02/cidade-de-deus-completa-20-anos-e-continua-sendo-um-filme-necessario/
