Anasayfa / Tarih / Afganistan Bu Hâle Nasıl Geldi?

Afganistan Bu Hâle Nasıl Geldi?

29 Ağustos 2021

Afganistan: Namıdiğer “İmparatorluklar Mezarlığı”

Tarihsel olarak Afgan etnik adı, eski İrani bir ulus olan Peştunlar için kullanılmaktadır. Kelimenin “-stan” eki Farsça’da “yeri” anlamına gelmektedir. Bu nedenle “Afganistan” ismi “Afganların Ülkesi” veya “Peştunların Ülkesi” anlamında gelmektedir (Vikipedi, 2021).

Thank you for reading this post, don't forget to subscribe!

Afganistan toprakları jeopolitik konumundan dolayı tarih boyunca sürekli olarak yabancı güçlerin istilasına uğramıştır. Bu güçler arasında Persler, Büyük İskender, Araplar, Türkler, Moğollar, İngilizler ve son olarak ABD’yi saymak mümkündür.

MÖ 500 yıllarında Ahameniş (Pers) İmparatoru I.Darius Afganistan’ı işgal ederek buradan İndus Vadisi’ne inmeye çalışmış ve başarılı olmuşt ur. Buradaki 200 yıllık Pers hâkimiyetinden sonra, imparatorluğu yıkan Büyük İskender, MÖ 3.yy’da burayı fethetmeye girişmiştir. Lakin bölgedeki kabilelerin büyük azmi ve arazinin bataklık olması sebebiyle fetih 2 yıl sürmüş ve İskender’in Hindukuş Dağları’nda erken ölümüyle bölgedeki hâkimiyet sona ermiştir. İskender’den yaklaşık 1.000 sene sonra bölgeyi Müslüman Araplar ele geçirmeyi denemiştir. Büyük zayiatlar sonucu bölge ele geçirilmiştir. Fakat bölgenin batısından doğusuna kadar İslamiyet’e giriş yaklaşık 200 sene sürmüştür. Daha sonrasında tarihin bitişik sınırlara sahip en büyük imparatorluğu sayılan Moğol İmparatorluğu, 1221 yılında bölgeyi işgal etmeye gelmiştir. Burada yaşanan şiddetli savunma karşısında bölge ele geçirilmiş ve bazı söylentilere göre Bamyan Vadisi’nde Cengiz Han’ın torunu ölmüştür. Öfkelenen Moğollar bu sebepten ötürü vadideki bütün halkı kılıçtan geçirmiştir. Bunca imparatorluk ve kralın sonunu getiren Afganistan’ın adı tarihçiler tarafından “İmparatorluklar Mezarlığı” olarak anılmaya başlamıştır.

Büyük Oyun

1526 yılında Babür İmparatorluğu’nun kurucusu Babür Şah tarafından bölge ele geçirilmiş ve 1858 yılında İngilizlerin desteğiyle çıkarılan isyan sonucu yıkılana kadar Babürlüler bölgede egemen güç olmuştur. Bu tarihten sonra Hindistan, İngiltere’nin en büyük sömürgesi olmuş ve Afganistan, Rus İmparatorluğu ve Büyük Britanya İmparatorluğu arasında tampon bölge görevini sürdürmüştür. İki süper gücün birbiri arasındaki mücadele bugün “Büyük Oyun” olarak adlandırılmaktadır.

İngilizler Rusların Afganistan’a girmesini engellemek amacıyla 1838 yılında, Britanya Hindistanı Valisi Lord Auckland aracılığıyla, “Simla Manifestosu”nu yayımlayarak Dost Muhammed Han’ı tahttan indirilmiştir. Bunun sonucunda 1. Afgan Savaşı -diğer adıyla Auckland’in Budalalığı– patlak vermiştir. Gamdarbak Geçidi’nde yapılan bu savaş sonucunda İngilizler neredeyse tamamen imha edilmiştir (Aydoğan, 2021). Akabinde 2. Afgan Savaşı (1878-1880) ve 3. Afgan Savaşı (1919) gerçekleşmiştir.

3. Afgan Savaşı’nda reformcu bir lider olan Emenullah Han, 50.000 kişilik İngiliz kuvvetleri yüzünden barış istemek durumunda kalmıştır. İki ülke arasında Rawalpindi Antlaşması imzalanmış ve İngiltere, Afganistan Emirliği’nin bağımsızlığını tanıyarak ülkeden çekilmiştir.

Emenullah Han ve Atatürk

1 Mart 1921 tarihinde Afgan ve Türk heyetleri arasındaki ilk ittifak kurulmuştur. Bu anlaşmaya göre Türkiye, Afganistan’ın bağımsızlığını tanımıştır (TBMM, 2007). Afgan Kralı Emenullah Han ve Atatürk arasındaki bağlar kuvvetlenmiştir. Emenullah Han, Atatürk için şunları söylemiştir:

“O büyük insan yalnız Türkiye için değil, bütün doğu milletleri için de en büyük önderdi.”

Emenullah Han bu dostluk sayesinde Türkiye’ye birçok ziyarette bulunmuş, Atatürk’ten tavsiyeler almış ve ülkesinde döndüğünde kadınlara siyasi haklar ve eğitim hakları verilmesi gibi tasarıları uygulamaya koymuştur.

Afgan halkının bir kısmı bu reformları kabul etmemiş; modernleşme karşıtı Peştun Aşiretleri ve dini liderlerin desteğiyle ülkede isyan başlamıştır. İsyanlar sonucu Kral Emenullah Han ülkeyi terk etmiş ve modernleşme hareketi yarım kalmıştır. 8 Temmuz 1937’de Atatürk II. Dünya Savaşı’nın geldiğini öngörerek doğu sınırlarını güvence altına almak ve sınırlardaki ülkelerin bağımsızlığını korumak adına Irak, İran, Afganistan ve Türkiye arasında “Sadabat Paktı” kurmuştur.

1979 yılına gelinceye dek ülkede kayda değer bir gelişme olmamıştır. Yapılan reformlar her seferinde modernleşme hareketi karşıtı Peştun Aşiretleri ve dini lider tarafından engellenmiştir.

1979 yılında Sovyetler Birliği, İmparatorluklar Mezarlığı olan Afganistan’la 9 yıl sürecek Sovyet-Afgan Savaşı’nı başlatmıştır. Bunun sonuncuda Sovyetler 50.000 insan ve 65 milyar dolar kayıp vererek 1988’de bölgeden çekilmiş; 3 yıl sonra 1991 yılında, Sovyetler Birliği dağılmıştır.

Taliban Yönetiminde Afganistan

“Talib” kelimesinin çoğulu olan ve “öğrenciler” anlamına gelen Taliban, Sovyet-Afgan Savaşı sırasında savaşmış öğrencilerden oluşmaktadır. 1994 yılında Molla Ömer tarafından kurulmuş ve Afgan İç Savaşı’nın önde gelen gruplarından biri olmuştur. 1996 yılına gelindiğinde Afganistan’ın dörtte üçüne hâkim duruma gelmişlerdir.

Taliban yönetimindeki Afganistan’da Neler Oldu?

Yönetimlerini “yeni bir şeriat biçimi” olarak tanımlamışlardır.
Kadınların okula gitmesi, yanında bir erkek olmadan dışarı çıkması, sağlık hizmetleri dışında işlerde çalışması yasaklanmıştır.
Kadınların burka dışında giysiler giymesi yasaklandı.
Çocukların uçurtma uçurması ve oyuncaklarla oynanması yasaklanmıştır.
Erkeklere sakal uzatma zorunluluğu getirilerek tıraş bıçağı satma yasaklanmıştır.
İçki içmek, spor yapmak, müzik dinlemek, futbol oynamak ve güzellik salonlarına gitmek yasaklanmıştır.
Yasakları uygulamayanlar ve kuralları tanımayanlar kırbaçlanmış veya idam edilmiştir (Kuğu, 2020).

Afgan Göçmenler ve Yakın Tarihten Bir Örnek

Ülkemize son zamanlarda Afganistan tarafından yoğun bir göç gelmektedir. Göçlerin bu kadar yoğun olması çoğu insanı tedirgin ederken gelen Afganların bazılarının özellikle kadınları ve çocukları hedef alarak gerçekleştirdikleri taciz ve tecavüzler, tedirginliği artırmaktadır.

Ferhunde Melikzade

Afganistan, Kabil’de Ferhunde Melikzade’yi döverek öldüren, vahşi bir şekilde arabayla üstünden geçen ve benzin dökerek yakanlarla, 17 yaşındaki Ayşegül’ün uğradığı şiddet sonucu bitkisel hayata girmesine yol açanların arasında bir benzerlik olduğu açıkça görülmektedir.

Kadınlara verilmesi gereken değeri Atatürk birçok sözüyle çok net anlatmaktadır:

“Ey kahraman Türk kadını, sen yerde sürüklenmeye değil, omuzlar üzerinde göklere yükselmeye layıksın.”
Mustafa Kemal ATATÜRK

Ve kadınlar
bizim kadınlarımız:
korkunç ve mübarek elleri
ince, küçük çeneleri, kocaman gözleriyle
anamız, avradımız, yârimiz
ve sanki hiç yaşanmamış gibi ölen
ve soframızdaki yeri
öküzümüzden sonra gelen
ve dağlara kaçırıp uğrunda hapis yattığımız
ve ekinde, tütünde, odunda ve pazardaki
ve kara sabana koşulan ve ağıllarda
ışıltısında yere saplı bıçakların
oynak, ağır kalçaları ve zilleriyle bizim olan
kadınlar,
bizim kadınlarımız

Nâzım Hikmet RAN

Yazar: Alpagut Aykut Tüzemen
Editör: Emine Türal

Kaynakça

Aydoğan, O. (2021, 16 Temmuz). Afganistan (1): İmparatorluklar Mezarı. Erişim Adresi: https://www.sehriyar.info/?pnum=982. Erişim Tarihi: 24.08.2021.
Aydoğan, O. (2021, 16 Temmuz). Afganistan (2): Afganistan Tarihi ve Günümüz. Erişim Adresi: https://www.sehriyar.info/?pnum=983. Erişim Tarihi: 24.08.2021.
Babala TV (2021, 9 Ağustos). Mevzular 48 – Yangın, Afgan Mülteciler, Tunus, Kıbrıs Müjdesi, Yem Borusu [Video]. Erişim adresi: https://www.youtube.com/watch?v=Vs16A_-zFjU
Hikmet, N. (2018). Kuvâyı Milliye – Şiirler 3 (25. bas.), 71-72, İstanbul: Yapı Kredi.
Kuğu, Ali R. (2020). Afganistan’da İktidar Mücadelesi ve Dış Müdahale Sorunsalı: Uluslararası Toplum İçin Yeni Bir Yol Haritası. T. C. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Uluslararası İlişkiler Anabilim Doktora Tezi. Prof.Dr. Onay, Y. (Dan.). İstanbul.
TBMM Genel Kurul Tutanağı, 23. Dönem 2. Yasama Yılı, 5. Birleşim. (2007, 9 Ekim). TBMM. Erişim adresi: https://www5.tbmm.gov.tr//develop/owa/tutanak_g.birlesim_baslangic?P4=19969&P5=B&page1=22&page2=22